BHB u maciorek przed wykotem – kiedy pomiar beta-hydroksymaślanu może wykryć niedobór energii zanim pojawi się toksemia ciążowa?

Maciora może wyglądać zupełnie normalnie, jeść i poruszać się z grupą, a mimo to już intensywnie uruchamiać rezerwy tłuszczowe, ponieważ dawka nie pokrywa zapotrzebowania późnej ciąży. Właśnie na tym etapie przydaje się BHB, czyli beta-hydroksymaślan. Jego wzrost we krwi pojawia się wtedy, gdy organizm zaczyna coraz mocniej opierać metabolizm na tłuszczu i produkcji ciał ketonowych. To daje hodowcy kilka–kilkanaście dni przewagi nad sytuacją, w której pierwszym sygnałem problemu będzie maciora stojąca z boku, odmawiająca paszy albo już zalegająca.

Nie chodzi jednak o polowanie na jedną „magiczną” wartość. Wynik BHB trzeba odnieść do liczby płodów, terminu wykotu, kondycji BCS, sposobu żywienia i tego, czy badamy pojedynczą sztukę, czy oceniamy całą grupę żywieniową. Źle wykonany pomiar może uspokoić wtedy, gdy problem już narasta, albo przeciwnie – wywołać niepotrzebną zmianę dawki.

Co właściwie pokazuje BHB i przy jakim wyniku zaczyna się problem?

W ostatnich sześciu tygodniach ciąży przypada około 70% wzrostu płodu, a jednocześnie maciora ma coraz mniej miejsca w jamie brzusznej na żwacz. Zapotrzebowanie rośnie, pobranie suchej masy może spadać. Przy dwóch lub trzech płodach margines bezpieczeństwa staje się niewielki.

Dobrze pokazuje to zapotrzebowanie przykładowej 80-kilogramowej maciory noszącej bliźnięta. Orientacyjnie wynosi ono około:

• 14 MJ energii metabolicznej (ME) dziennie na 6–5 tygodni przed wykotem,

• około 17 MJ ME/dzień na 4–3 tygodnie przed wykotem,

• około 20 MJ ME/dzień w ostatnich dwóch tygodniach.

To nie jest gotowa receptura dawki dla każdej owcy. Pokazuje natomiast tempo zmian. Jeżeli siano lub kiszonka mają przeciętną wartość pokarmową, a ilość paszy treściwej pozostaje przez cały miesiąc taka sama, deficyt może narastać mimo pozornie dobrego apetytu.

Kiedy brakuje energii dostępnej z dawki, organizm uruchamia tkankę tłuszczową. Wątroba przetwarza uwolnione kwasy tłuszczowe, a jednym z produktów jest beta-hydroksymaślan. Dlatego BHB jest przydatniejszy od samego patrzenia na wygląd zwierzęcia. Kondycja BCS zmienia się stosunkowo wolno, natomiast metabolizm może pogarszać się znacznie szybciej.

W praktyce zakresy BHB interpretuje się następująco:

• 0–0,7 mmol/l – wynik odpowiadający niskiemu ryzyku i prawidłowemu pokryciu potrzeb energetycznych;

• 0,8–1,6 mmol/l – ujemny bilans energii, umiarkowana hiperketonemia; maciora bez objawów klinicznych może być już w fazie subklinicznej;

• 1,7–3,0 mmol/l – poważny niedobór energii i wysokie ryzyko przejścia w toksemię ciążową;

• powyżej 3,0 mmol/l – wynik silnie przemawiający za kliniczną toksemią, szczególnie jeżeli pojawiła się utrata apetytu, osowiałość, izolowanie się od grupy, zaburzenia widzenia, niezborność lub zaleganie.

Granicy 1,6 mmol/l nie należy traktować jak włącznika choroby. Zwierzę z wynikiem 1,7 mmol/l, które nadal normalnie je, nie jest tym samym przypadkiem co zalegająca maciora z BHB 4 mmol/l. Pierwsza wymaga natychmiastowego ustalenia przyczyny deficytu i korekty zarządzania; druga jest już pacjentem wymagającym pilnej oceny weterynaryjnej.

Jest jeszcze drugi poziom interpretacji – wynik całej grupy. W profilowaniu żywieniowym maciorek noszących bliźnięta i trojaczki za pożądaną uważa się zwykle średnią grupową poniżej około 1,0–1,1 mmol/l. W stadzie, w którym nie wykonano USG i nie znamy liczby płodów, bezpieczniejszym punktem odniesienia jest poniżej 0,8 mmol/l.

Te wartości nie są sprzeczne. Inny cel ma ocena pojedynczej owcy, a inny kontrola, czy cała dawka żywieniowa działa.

Sama glukoza jest pod tym względem mniej wygodna. Przy toksemii często spada poniżej około 2 mmol/l, ale w bardziej zaawansowanym przebiegu może być również prawidłowa, a nawet podwyższona. BHB lepiej pokazuje, że organizm już przeszedł na intensywną mobilizację tłuszczu.

Kiedy pobrać krew, żeby wynik rzeczywiście ostrzegał przed toksemią?

Najbardziej użyteczne okno diagnostyczne przypada około 2–3 tygodnie przed rozpoczęciem wykotów w danej grupie. W praktyce trzy tygodnie przed pierwszym spodziewanym wykotem to bardzo dobry moment.

Badanie wykonane pięć czy sześć tygodni wcześniej może wyglądać prawidłowo, ponieważ najwyższe zapotrzebowanie dopiero nadejdzie. Z kolei pobranie krwi na kilka dni przed wykotem może poprawnie wykazać deficyt, ale na przebudowanie żywienia całej grupy zostaje już bardzo mało czasu.

Dobry schemat wygląda następująco:

• wybierz 5–10 reprezentatywnych maciorek z każdej istotnej grupy żywieniowej;

• przy przesiewowej ocenie całego stada można pobrać próbki od około 10–20 sztuk;

• jeżeli wykonano diagnostykę ciąży, w pierwszej kolejności badaj maciorki z bliźniętami i trojaczkami;

• nie wybieraj wyłącznie najchudszych lub najładniejszych sztuk – próba ma odzwierciedlać grupę;

• sztuki wyraźnie chore, bardzo kulawe albo odstające kondycją badaj osobno jako przypadki diagnostyczne, zamiast pozwalać im zniekształcać średnią grupy;

• zwierzęta powinny przebywać na tej samej dawce przez około 2–3 tygodnie przed badaniem, jeżeli wynik ma służyć ocenie tej konkretnej dawki.

Duże znaczenie ma również moment pobrania względem karmienia. Nie pobiera się próbek bezpośrednio po podaniu paszy treściwej. Najczyściej porównuje się wyniki uzyskane przed karmieniem albo co najmniej około 4 godzin po zadaniu koncentratu. Jeżeli raz próbki pobiera się na czczo, a następnym razem godzinę po karmieniu, porównywanie obu serii traci część wartości.

W laboratorium oznacza się BHB w surowicy lub osoczu. W gospodarstwie można korzystać z przenośnego ketometru mierzącego BHB w pełnej krwi, ale pod jednym warunkiem: miernik powinien mieć potwierdzoną przydatność do badania owiec. Nie każdy aparat zaprojektowany dla ludzi będzie dawał identyczne wyniki u przeżuwaczy.

Walidowane urządzenia terenowe osiągały przy wykrywaniu BHB w zakresie 0,8–1,6 mmol/l bardzo wysoką czułość, rzędu około 98%, dlatego nadają się do szybkiego przesiewu. Ich słabszą stroną jest to, że nie zastępują pełnego profilu metabolicznego. Wynik mówi, że maciora mobilizuje tłuszcz. Nie mówi jeszcze, dlaczego to robi.

I właśnie tutaj popełniany jest częsty błąd. Hodowca mierzy trzy owce, wszystkie są w dobrej kondycji, wynik wychodzi niski i temat zostaje zamknięty. Tymczasem na drugim końcu kojca stoją trojaczki w BCS 2,5, które mają zupełnie inny bilans energetyczny. BHB ma sens dopiero wtedy, gdy próbka reprezentuje rzeczywistą strukturę grupy.

Co zrobić po podwyższonym BHB – i dlaczego samo dosypanie śruty nie rozwiązuje problemu?

Jeżeli średnia w grupie rośnie lub kilka klinicznie zdrowych maciorek osiąga 0,8–1,6 mmol/l, nie należy czekać na pierwsze przypadki toksemii. Trzeba znaleźć ograniczenie podaży energii.

Pierwszy krok to analiza dawki na kilogram suchej masy, a nie na kilogram świeżej paszy. Dwie kiszonki wyglądające podobnie mogą różnić się zawartością suchej masy i energii na tyle, że maciorki faktycznie pobierają zupełnie inną ilość ME. W praktyce kiszonki spotykane w gospodarstwach mogą mieć około 9–12 MJ ME/kg suchej masy. Przy tak szerokim zakresie układanie dawki „na dwie taczki kiszonki i pół kilograma mieszanki” jest zwyczajnie zgadywaniem.

Druga rzecz to rzeczywiste pobranie, a nie ilość paszy wpisana w kalkulatorze. Trzeba sprawdzić:

• ile paszy zostaje i jaki jest udział sortowania;

• czy wszystkie maciorki mają równoczesny dostęp do stołu paszowego lub koryta;

• czy sztuki noszące trojaczki nie konkurują z większymi i bardziej dominującymi owcami;

• czy pasza objętościowa nie jest zbyt włóknista i mało strawna;

• czy dawka została ułożona osobno dla jedynaków, bliźniąt i trojaczków;

• czy w grupie nie ma maciorek bardzo chudych albo nadmiernie otłuszczonych.

Przy karmieniu paszą treściwą problemem bywa jej jednorazowe podawanie. Jeżeli dzienna ilość przekracza około 0,5 kg na sztukę, rozsądniej podzielić ją co najmniej na dwa odpasania. Nie chodzi wyłącznie o BHB. Duże jednorazowe porcje skrobi zwiększają ryzyko zaburzeń fermentacji w żwaczu.

Trzeba też zapewnić odpowiednio dużo miejsca przy korycie. W zależności od wielkości maciorek i systemu żywienia praktycznym punktem odniesienia jest około 45–60 cm miejsca na sztukę, a przy dużych maciorkach i grupach z trojaczkami lepiej celować w górną część tego zakresu. Niedoboru miejsca nie naprawi nawet idealnie policzona dawka – część zwierząt po prostu jej nie zje.

Wysokie BHB nie oznacza automatycznie, że receptą jest „więcej zboża”. Maciora może mieć niedobór energii dlatego, że:

• kuleje i rzadziej podchodzi do stołu paszowego;

• ma problemy z uzębieniem;

• cierpi na chorobę przewlekłą lub pasożytniczą;

• jest nadmiernie otłuszczona i ma ograniczone pobranie paszy;

• nosi trzy płody, ale żywiona jest jak grupa z bliźniętami;

• jako młoda maciorka musi pokrywać równocześnie potrzeby ciąży i własnego wzrostu.

Dlatego po nieprawidłowym wyniku BHB drugim użytecznym oznaczeniem bywa mocznik, który daje informację o krótkoterminowym zaopatrzeniu w białko, a w rozszerzonym profilu można dołączyć albuminę, NEFA, magnez i inne parametry. Przy objawach klinicznych trzeba również pamiętać o hipokalcemii, ponieważ osłabienie i zaleganie mogą przypominać toksemię.

Szczególną uwagę wymagają maciorki zarówno bardzo chude, jak i bardzo tłuste. Przy skali BCS 1–5 dla intensywnie użytkowanych owiec nizinnych praktycznym celem w okolicy wykotu jest zwykle około BCS 3–3,5. BCS 4 i więcej nie jest „zapasem bezpieczeństwa”. Nadmierne otłuszczenie ogranicza pobranie, zwiększa mobilizację tłuszczu w okresie deficytu i może utrudniać leczenie toksemii. Ostatnie tygodnie ciąży nie są jednak momentem na gwałtowne odchudzanie takiej sztuki.

Jeżeli BHB wynosi 1,7–3,0 mmol/l, priorytet zmienia się z profilaktyki ogólnej na szybkie działanie wobec konkretnej grupy i konkretnych maciorek. Przy >3,0 mmol/l oraz spadku apetytu, osowiałości, izolowaniu się, zaburzeniach neurologicznych lub zaleganiu nie wystarczy poprawić paszę „od jutra”. To sytuacja wymagająca pilnego badania klinicznego. W zaawansowanej toksemii rokowanie wyraźnie się pogarsza, a decyzja może obejmować intensywne leczenie metaboliczne oraz ocenę możliwości i terminu zakończenia ciąży.

Największą wartością BHB nie jest więc potwierdzenie choroby u leżącej owcy. Wtedy wiele wiadomo już bez miernika. Jego przewaga polega na znalezieniu pozornie zdrowej grupy, która właśnie zaczyna przegrywać energetycznie.

FAQ – najczęstsze pytania o BHB u maciorek przed wykotem

Czy BHB 0,9 mmol/l oznacza toksemię ciążową?
Nie. U bezobjawowej maciory jest to przede wszystkim sygnał ujemnego bilansu energetycznego i rozpoczętej mobilizacji tłuszczu. Trzeba ocenić liczbę płodów, BCS, termin wykotu i wyniki pozostałych sztuk z tej samej grupy.

Jaki wynik BHB powinien szczególnie niepokoić?
Zakres 1,7–3,0 mmol/l wskazuje na poważne niedożywienie energetyczne i wysokie ryzyko. Wynik >3,0 mmol/l, szczególnie razem z utratą apetytu lub objawami neurologicznymi, jest charakterystyczny dla klinicznej toksemii.

Kiedy najlepiej zbadać maciorki?
Najbardziej praktyczny termin to około 2–3 tygodnie przed rozpoczęciem wykotów w badanej grupie. Trzy tygodnie dają jeszcze czas na zmianę dawki, zanim zapotrzebowanie osiągnie maksimum.

Ile owiec trzeba zbadać?
W grupie żywieniowej najlepiej pobrać próbki od około 5–10 reprezentatywnych sztuk. Przy przesiewowej ocenie większego stada często bada się łącznie około 10–20 maciorek, koncentrując się na sztukach z ciążami mnogimi.

Czy można mierzyć BHB ketometrem w owczarni?
Tak, jeżeli urządzenie zostało zwalidowane do pomiaru BHB u owiec i stosowane są właściwe paski. Ketometr jest bardzo wygodny do przesiewu, ale przy wynikach granicznych, nietypowych albo przy klinicznie chorej maciorze laboratorium i pełne badanie weterynaryjne nadal mają przewagę.

Czy prawidłowa glukoza wyklucza toksemię?
Nie. Glukoza może być obniżona, prawidłowa, a w późnej fazie choroby nawet podwyższona. Dlatego BHB jest lepszym markerem mobilizacji tłuszczu, a glukozę interpretuje się razem z obrazem klinicznym.

Czy przy wysokim BHB trzeba od razu zwiększyć paszę treściwą?
Nie w ciemno. Najpierw trzeba sprawdzić energię kiszonki lub siana, pobranie suchej masy, dostęp do koryta, liczbę płodów i BCS. Zwiększenie koncentratu bez sprawdzenia tych elementów może nie rozwiązać problemu, a przy dużej jednorazowej dawce pogorszyć pracę żwacza.

Czy jedna maciora z wysokim BHB oznacza problem całego stada?
Nie zawsze. Jeden wynik może wskazywać na problem indywidualny. Jeżeli jednak kilka reprezentatywnych maciorek z tej samej grupy przekracza zakres prawidłowy lub średnia grupy rośnie, trzeba traktować to przede wszystkim jako problem żywieniowy lub organizacyjny całej grupy.

Jeżeli trzeba zacząć od jednej rzeczy, nie czekaj na pierwszą zalegającą maciorę: około trzy tygodnie przed wykotem zbadaj BHB u reprezentatywnych maciorek z ciążami mnogimi, a przy podwyższonej średniej najpierw sprawdź rzeczywiste pobranie suchej masy i wartość energetyczną paszy, zanim zaczniesz zwiększać koncentrat. Więcej informacji na: https://ooowca.pl